Ustawa o ochronie sygnalistów

1. Wprowadzenie – czym jest ustawa o ochronie sygnalistów?

Ustawa o ochronie sygnalistów to akt prawny, który wdraża do polskiego systemu prawnego unijne przepisy chroniące osoby zgłaszające naruszenia prawa w organizacjach publicznych i prywatnych. Jej głównym celem jest zapewnienie, aby sygnalista – niezależnie od formy zatrudnienia – podlegał ochronie przed działaniami odwetowymi po dokonaniu zgłoszenia. Przepisy ustawy o ochronie sygnalistów obejmują zarówno zgłoszenie wewnętrzne, jak i zgłoszenie zewnętrzne, a w określonych przypadkach także ujawnienie naruszenia prawa opinii publicznej.

➡️ Treść ustawy o ochronie sygnalistów znajdziesz TUTAJ

2. Kim jest sygnalista?

Sygnalista to osoba fizyczna, która w związku z wykonywaną pracą lub inną działalnością zawodową dokonuje zgłoszenia lub ujawnia naruszenia prawa. Mogą to być m.in:

• pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę,
• osoby świadczące usługi na podstawie umów cywilnoprawnych,
• przedsiębiorcy,
• stażyści, praktykanci, wolontariusze,
• byli pracownicy lub osoby ubiegające się o zatrudnienie.

Sygnalista korzysta z ochrony prawnej od chwili dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego, o ile miał uzasadnione podstawy sądzić, że przekazywane informacje są prawdziwe i dotyczą naruszenia prawa. Jego tożsamość, podobnie jak dane innych osób wskazanych w zgłoszeniu, objęta jest obowiązkiem zachowania poufności.

Zapewniamy wsparcie w procedurach dotyczących Ochrony Sygnalistów
– skontaktuj się z nami!

3. Zakres ochrony sygnalistów

Ochrona sygnalistów jest fundamentem ustawy. Obejmuje ona:

• ochronę tożsamości sygnalistów – zakaz ujawniania danych pozwalających zidentyfikować osobę zgłaszającą bez jej zgody,
• środki ochrony sygnalistów - zakaz zwolnienia, degradacji czy zmiany warunków zatrudnienia z powodu dokonania zgłoszenia,
• objęcie ochroną sygnalistów także po zakończeniu stosunku pracy,
• ochronę osób zgłaszających pośrednio, np. współpracowników, którzy pomagali przy zgłoszeniu.

System ochrony sygnalistów działa w oparciu o przepisy krajowe i unijne, a jego zakres jest szeroki – obejmuje zarówno ochronę prawną, jak i mechanizmy zapobiegające działaniom odwetowym.

4. Procedury zgłaszania – wewnętrzne i zewnętrzne

Ustawa nakłada na podmioty objęte jej zakresem obowiązek wdrożenia procedury zgłoszeń wewnętrznych. Zgłoszenie zewnętrzne do Rzecznika Praw Obywatelskich lub właściwego organu publicznego jest możliwe niezależnie od skorzystania z procedury wewnętrznej.

Wewnętrzne procedury zgłaszania

Procedury zgłoszeń wewnętrznych oraz wewnętrzne kanały zgłoszeń pozwalają zgłaszać naruszenia w ramach organizacji. Ich elementy to:

• wdrożenie procedury zgłoszeń zgodnej z przepisami, w formie aktu wewnętrznego i udostępnionej osobom uprawnionym,
• przyjmowanie zgłoszeń w formie pisemnej (w tym elektronicznie) lub ustnej (np. telefonicznie) – a na wniosek sygnalisty zorganizowanie spotkania bezpośredniego,
• określenie terminów komunikacji, w tym potwierdzenie przyjęcia zgłoszenia do 7 dni oraz przekazanie informacji o działaniach następczych do 3 miesięcy,
• możliwość przyjmowania zgłoszeń anonimowych jest fakultatywne.

 

Zgłoszenia zewnętrzne

Jeżeli sygnalista uzna, że skorzystanie z kanału zewnętrznego jest zasadne, może dokonać zgłoszenia zewnętrznego niezależnie od zgłoszenia wewnętrznego – do Rzecznika Praw Obywatelskich albo do właściwego organu publicznego. W takim przypadku zgłoszenie podlega ochronie na tych samych zasadach.

5. Zakazane działania odwetowe

Przepisy ustawy jednoznacznie zakazują podejmowania jakichkolwiek działań odwetowych wobec sygnalistów. Do takich działań należą w szczególności:

• zwolnienie lub odmowa zatrudnienia,
• degradacja lub przeniesienie na inne stanowisko bez uzasadnienia,
• odmowa awansu,
• ograniczenie dostępu do szkoleń,
• zastraszanie, mobbing czy inne formy represji.

W przypadku naruszenia tego zakazu sygnalista może dochodzić odszkodowania oraz przywrócenia do pracy. Ustawa przewiduje ponadto, że to pracodawca musi wykazać, że jego decyzja wobec sygnalisty nie miała charakteru odwetu.

6. Procedury dokonywania zgłoszeń

Procedury dokonywania zgłoszeń określają szczegółowo:

• kto jest uprawniony do dokonania zgłoszenia,
• jakie kanały wewnętrzne są dostępne,
• jakie informacje powinno zawierać zgłoszenie (np. opis naruszenia prawa, dowody, przedmiot zgłoszenia),
• w jaki sposób zapewnia się poufność tożsamości sygnalisty oraz osób wskazanych w zgłoszeniu.

Obowiązek opracowania i wdrożenia procedury zgłoszeń wewnętrznych dotyczy pracodawców zatrudniających co najmniej 50 osób. Podmioty mniejsze mogą przyjąć taką procedurę dobrowolnie, aby zapewnić ochronę osobom dokonującym zgłoszeń i zwiększyć przejrzystość funkcjonowania organizacji.

 

7. Obowiązki pracodawców

Pracodawcy objęci ustawą mają szereg obowiązków, których celem jest zapewnienie skutecznej ochrony sygnalistów i prawidłowego funkcjonowania systemu zgłoszeń. Należą do nich:

• opracowanie i wdrożenie procedury zgłoszeń wewnętrznych,
• wyznaczenie osoby lub komórki organizacyjnej odpowiedzialnej za obsługę zgłoszeń,
• zapewnienie poufności i ochrony danych sygnalistów,
• prowadzenie rejestru zgłoszeń i podejmowanie działań następczych,
• przekazywanie informacji do właściwego organu publicznego.

 

8. Zakres naruszeń podlegających zgłoszeniu

Naruszenia prawa zgłaszane przez sygnalistów mogą dotyczyć m.in.:

• przeciwdziałania korupcji
• zamówień publicznych,
• usług, produktów, rynków finansowych oraz przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu,
• ochrony środowiska, praw konsumenta, zdrowia publicznego
• ochrony prywatności i danych osobowych.

 

9. Środki ochrony prawnej

Sygnalista, wobec którego podjęto działania odwetowe, ma prawo dochodzić roszczeń przewidzianych w ustawie. W szczególności może żądać przywrócenia do pracy lub odszkodowania.

10. Rola Rzecznika Praw Obywatelskich

Rzecznik Praw Obywatelskich jest jednym z organów przyjmujących zgłoszenia zewnętrzne. Do jego zadań należy:

• przyjmowanie zgłoszeń od sygnalistów oraz przekazywanie ich do właściwych organów publicznych,
• pełnienie roli centralnego punktu kontaktowego w systemie ochrony sygnalistów,
• informowanie sygnalistów o trybie postępowaniach oraz o organach właściwych do zajęcia się zgłoszeniem.

Podsumowanie – cel ustawy o Ochronie Sygnalistów

Ustawa o ochronie sygnalistów ma na celu wzmocnienie ochrony interesu publicznego, poprzez stworzenie skutecznego systemu zgłaszania naruszeń prawa i ochrony osób dokonujących takich zgłoszeń. Jej zadaniem jest nie tylko ochrona sygnalistów przed działaniami odwetowymi, ale także wspieranie organizacji w przeciwdziałaniu naruszeniom prawa i budowaniu kultury transparentności.